Kazanımlar
- Basınçlı hava hattının parçalarını sırasıyla sayar ve görevlerini açıklarsın.
- bar, kPa, MPa ve psi arasında çevirme yapar, gösterge ve mutlak basıncı ayırırsın.
- Şartlandırıcının (FRL) üç parçasını ve doğru ayarını bilirsin.
- Basınçlı havanın enerji maliyetini kabaca hesaplarsın.
Kompresörden makineye
Atmosferdeki hava kompresörde sıkıştırılır. Sıkışan hava ısınır ve içindeki nem yoğuşur; bu yüzden kompresörden sonra bir son soğutucu ve kurutucu (soğutmalı ya da adsorpsiyonlu) gelir. Hava tankı basınç dalgalanmasını yumuşatır ve kompresörün sık devreye girip çıkmasını önler. Dağıtım hattı makinelere hafif eğimle gider; su toplanan en alçak noktalara tahliye (kondens boşaltıcı) konur.
| Parça | Görevi | Bakımda bakılan |
|---|---|---|
| Kompresör (vidalı, pistonlu) | Havayı sıkıştırır | Yağ, filtre, çalışma saati, yük/boşta oranı |
| Kurutucu | Nemi alır (çiy noktasını düşürür) | Çiy noktası göstergesi, tahliye |
| Hava tankı | Depolar, dalgalanmayı söndürür | Su tahliyesi, emniyet ventili, periyodik muayene |
| Dağıtım hattı | Havayı makinelere taşır | Kaçak, basınç düşümü |
| Şartlandırıcı (FRL) | Makine girişinde son hazırlık | Filtre kabı, ayar basıncı |
Basınç birimleri, gösterge ve mutlak basınç
Basınç, bir yüzeye düşen kuvvettir: p = F / A. SI birimi pascaldır (1 Pa = 1 N/m²), ama sahada bar kullanılır.
| Birim | Karşılığı |
|---|---|
| 1 bar | 100 000 Pa = 100 kPa = 0,1 MPa |
| 1 bar | yaklaşık 14,5 psi |
| 1 MPa | 10 bar = 1 N/mm² |
Manometreler gösterge basıncını (atmosferin üstündeki basınç) gösterir. Mutlak basınç buna atmosfer basıncı (yaklaşık 1 bar) eklenerek bulunur: manometrede 6 bar okunuyorsa mutlak basınç yaklaşık 7 bar'dır. Hava tüketimi hesaplarında mutlak basınç kullanılır, kuvvet hesaplarında gösterge basıncı.
Şartlandırıcı: filtre, regülatör, yağlayıcı
Her makinenin girişinde bir şartlandırıcı bulunur. Sırası her zaman aynıdır: önce filtre (parçacık ve suyu tutar), sonra regülatör (basıncı ayarlar ve sabit tutar), gerekirse en sonda yağlayıcı. Çoğu modern valf ve silindir fabrikadan ömür boyu yağlıdır; bu durumda yağlayıcı konmaz, çünkü bir kez yağla çalışan sistem hep yağ ister.
Şartlandırıcının yanında çoğu zaman bir yumuşak yol verme valfi ve elle kapatılabilen, kilitlenebilir bir ana kapama valfi bulunur. Bakımdan önce hava bu valfle kesilir ve sistemdeki hava boşaltılır (6. ders).
Regülatör, makinenin gerçekten ihtiyaç duyduğu en düşük basınca ayarlanır. Gereğinden yüksek basınç hem enerji harcar hem de silindirleri ve contaları daha çabuk yıpratır.
ISO 8573-1 ve enerji maliyeti
ISO 8573-1 basınçlı havanın saflığını üç sayıyla verir: katı parçacık / su (çiy noktası) / yağ. Örneğin [7:4:4] genel endüstriyel kullanım için yaygın bir hedeftir; gıda ve ilaç uygulamaları çok daha sıkı sınıflar ister. Hangi sınıfın gerektiğini valf ve silindir üreticisinin kataloğu söyler.
Basınçlı hava pahalıdır: kompresörün çektiği elektrik enerjisinin büyük kısmı ısı olarak kaybolur. Pratikte 1 m³ havayı yaklaşık 7 bar'a sıkıştırmak yaklaşık 0,1 kWh elektrik ister (kompresöre ve sisteme göre değişir). Bu yüzden kaçaklar, gereksiz yüksek basınç ve boşta çalışan kompresör doğrudan para kaybıdır.
Görev: birim ve basınç hesapları
Tablolara bakarak cevapla. Atmosfer basıncını 1 bar al. Ondalık için virgül ya da nokta kullanabilirsin.
Sık yapılan hatalar
- Hava tankındaki ve hattaki suyu boşaltmamak. Su valflere ve silindirlere gider, korozyon ve yapışma yapar; tahliyeleri düzenli kontrol et, otomatik boşaltıcı kullan.
- Şartlandırıcıda filtre ve regülatörün sırasını karıştırmak. Kirli hava regülatörü bozar; sıra her zaman filtre, regülatör, (gerekirse) yağlayıcı.
- Ömür boyu yağlı bileşenlere sonradan yağ vermek. Fabrika yağını yıkar, sistem bundan sonra hep yağ ister; yağlayıcıyı yalnız üretici istiyorsa kullan.
- Basıncı 'ne olur ne olmaz' diye en yükseğe ayarlamak. Enerji ve aşınma artar; makinenin ihtiyacı olan en düşük basınca ayarla.
Kaynaklar
- ISO 8573-1: Basınçlı hava; kirleticiler ve saflık sınıfları.
- ISO 4414: Pnömatik akışkan gücü; sistemler ve bileşenleri için genel kurallar ve güvenlik gereksinimleri.
- Pnömatik üreticilerinin (ör. Festo, SMC, Aventics, Parker) temel eğitim kitapçıkları, silindir ve valf katalogları.
- Basınçlı hava sistemlerinde enerji verimliliği üzerine kamu kaynakları (ör. Almanya'da dena, ABD'de U.S. DOE Compressed Air Challenge).