Kazanımlar
- Gri zemin ve "renk yalnız anormal durumda" ilkesini gerekçesiyle açıklarsın.
- Dört seviyeli ekran hiyerarşisini (genel bakış, birim, ayrıntı, teşhis) kurarsın.
- Sayıyı bağlamıyla (birim, sınır, eğilim) göstermenin neden daha hızlı okunduğunu bilirsin.
- Dokunmatik ekranda yanlış basmayı önleyen buton ve onay kurallarını uygularsın.
Renk bir alarm dilidir
Eski tip ekranlarda çalışan pompa yeşil, duran pompa kırmızı, tank mavi çizilir. Sorun şu: kırmızı aynı zamanda alarm rengidir. Ekranın yarısı kırmızıyken gerçek alarm gözden kaçar. Ayrıca erkeklerin yaklaşık %8'inde kırmızı-yeşil renk görme eksikliği bulunur; yalnız renge dayanan bilgi onlar için kaybolur.
- Zemin gri, normal çalışan ekipman gri tonlarında. Yazı koyu, kontrast yüksek.
- Parlak renk yalnız anormal durumda: alarm önceliğine göre kırmızı, sarı (ya da turuncu). Bu renkler başka hiçbir şey için kullanılmaz.
- Durum renkle birlikte metin ya da şekille de verilir ("çalışıyor", "durdu", ünlem işareti). Böylece renk görmeyen de okur.
- Hareketli boru animasyonu, 3B gölge, ekipman fotoğrafı yok: dikkat dağıtır, bilgi taşımaz.
Ekran hiyerarşisi: dört seviye
ISA-101 ekranları ayrıntı düzeyine göre seviyelere ayırmayı önerir. Operatör her zaman genelden özele iner:
| Seviye | Ne gösterir? | Örnek |
|---|---|---|
| 1. Genel bakış | Operatörün sorumlu olduğu bütün alan, tek ekranda; temel göstergeler ve eğilimler | Hattın üretim hızı, açık alarm sayısı |
| 2. Birim | Bir bölümün kontrolü; günlük işin çoğu burada yapılır | Dolum istasyonu: pompalar, vanalar, seviye |
| 3. Ayrıntı | Tek bir ekipman ya da döngü | Pompa 2: akım, çalışma saati, ayar değerleri |
| 4. Teşhis | Bakım ve arıza bulma | Giriş/çıkış durumu, haberleşme, sürücü hata kodu |
Küçük bir makinede dört seviyenin hepsi gerekmez; ama "her şey tek ekranda" da çalışmaz. Gezinme her ekranda aynı yerde olmalı ve operatör en fazla iki-üç dokunuşta istediği ekrana ulaşmalıdır.
Sayıyı bağlamıyla göster
"72,4" tek başına bir şey söylemez. Operatörün bilmesi gereken, değerin normal mi olduğu ve nereye gittiğidir:
- Değerin yanında birimi yaz (%, °C, bar, m³/h).
- Analog göstergede normal çalışma aralığını gri bir bantla, alarm sınırlarını ince çizgiyle göster. Değer bandın dışına çıkınca göz hemen fark eder.
- Önemli değerlerin yanına küçük bir eğilim (son 30-60 dakika) koy. Yükselen 72 ile düşen 72 farklı kararlar ister.
- Ondalık basamak sayısını ölçümün gerçek hassasiyetine göre seç: ±1 % hassasiyetli sensör için "72,413 %" yanıltıcıdır.
Buton ve onay kuralları
- Butonlar eldivenli parmakla basılabilecek büyüklükte ve birbirinden yeterince uzak olmalı; Start ve Stop yan yana sıkışmamalı.
- Geri dönüşü zor komutlar (tankı boşalt, reçeteyi sil, sayacı sıfırla) iki adımlıdır: önce seç, sonra onayla.
- Butonun üzerinde yapacağı iş yazar ("Pompa 2 başlat"), yalnız simge kullanılmaz.
- Komut verildikten sonra ekran sonucu gösterir: buton basılı kaldı mı, ekipman gerçekten çalıştı mı? Geri bildirim, butonun kendi rengi değil, PLC'den okunan durumdur.
- Bütün ekranlarda aynı nesne aynı görünür. Bunun için WinCC'de kütüphane ve şablon (faceplate) kullanılır; her pompa aynı şablondan türetilir.
Alıştırma: renk yalnız anormal durumda
Yüksek performanslı HMI'da (ISA-101) normal durum gridir; renk yalnız operatörün bir şey yapması gerektiğinde çıkar. Başlangıç programında pompa çalışırken yeşil bir lamba yanıyor: bu bilgi değil, gürültü. Asıl önemli durum ise gösterilmiyor: pompaya çalış komutu gidiyor ama kontaktörden geri bildirim gelmiyor.
- İkinci basamağın sonuna Seri blok ekle ile NC
I0.2(geri bildirim) koy; bobini TON, adresiT0, süresi2000ms yap. - Basamak ekle: kontak
T0, bobinQ0.1. - Kontrol et: lamba yalnız komut var ve geri bildirim 2 s gelmezse yanmalı.
Ek görev: Bu sapma alarmını HMI'da hangi renk ve öncelikle gösterirdin? Pompa simgesinin kendisi normalde hangi renkte kalmalı?
Görev: iyi ekranın kuralları
Ders metnine göre kısa cevap yaz.
Sık yapılan hatalar
- Çalışan ekipmanı yeşil, duranı kırmızı boyamak. Kırmızı alarm rengidir; normal bir durum için kullanılınca gerçek alarm görünmez olur.
- Bilgiyi yalnız renkle vermek. Renk görme eksikliği olan operatör ve parlak güneş altındaki ekran için metin ya da şekil de gerekir.
- Her ekrana farklı düzen. Gezinme ve nesneler her ekranda aynı yerde ve aynı görünümde olmalıdır.
- Tek dokunuşla geri dönüşü olmayan komut. Silme, boşaltma, sıfırlama gibi komutlar seç-onayla biçiminde iki adımlı yapılır.
Kaynaklar
- ANSI/ISA-101.01-2015, Human Machine Interfaces for Process Automation Systems (isa.org).
- B. Hollifield, D. Oliver, I. Nimmo, E. Habibi: The High Performance HMI Handbook (PAS, 2008).
- Siemens, WinCC (TIA Portal): kütüphaneler ve şablonlar (faceplate) ile ekran nesnesi oluşturma. Siemens Industry Online Support: support.industry.siemens.com