Kazanımlar
- Servo motor, sürücü ve enkoderin görevini ayırt edersin.
- Artımsal ve mutlak enkoderi karşılaştırır, çözünürlüğü hesaplarsın.
- Akım, hız ve konum döngüsünün sırasını ve hızını açıklarsın.
- Bir uygulama için servo, step motor veya frekans konvertörü seçersin.
Servo sistemi neden kapalı çevrimdir?
Bir servo sistemi üç parçadan oluşur:
| Parça | Görevi |
|---|---|
| Servo motor | Genellikle kalıcı mıknatıslı senkron motor; küçük atalet, yüksek tepe momenti, kısa sürede hızlanma. |
| Servo sürücü | Şebeke gerilimini doğrultur, motoru istenen akım, hız veya konumla besler; kontrol döngüleri onun içinde çalışır. |
| Enkoder | Motor milinin konumunu ölçer ve sürücüye geri bildirir. Bu geri bildirim olmadan sistem servo değildir. |
PLC ya da hareket kontrolörü sürücüye "şu konuma, şu hızla git" der; sürücü enkoderden gelen gerçek konumu sürekli istenenle karşılaştırır ve farkı kapatır. Aradaki fark takip hatasıdır; belirli bir sınırı aşarsa sürücü veya PLC ekseni arızaya alır.
Artımsal ve mutlak enkoder
Artımsal enkoder dönerken darbe üretir; iki kanal (A ve B) 90° kaydırılmıştır, böylece yön de anlaşılır. Her iki kanalın yükselen ve düşen kenarları sayılırsa çözünürlük dört katına çıkar: 2.500 çizgili enkoder tur başına 10.000 artım verir. Bir de tur başına bir kez gelen sıfır darbesi (N veya Z) vardır. Güç kesilince konum kaybolur, eksen yeniden referanslanmalıdır.
Mutlak enkoder her konum için kendine özgü bir sayı verir. Tek turlu olan bir tur içinde, çok turlu olan ayrıca tur sayısını da bilir (ör. 4.096 tur). Çok turlu mutlak enkoderli eksen enerji kesilip geri geldiğinde konumunu bilir; ilk devreye almada bir kez ayarlanır.
| Artımsal | Çok turlu mutlak | |
|---|---|---|
| Açılışta konum | bilinmez, referans gerekir | bilinir |
| Kablo | A, B, N sinyalleri | çoğunlukla seri dijital protokol |
| Maliyet | düşük | daha yüksek |
Bazı motorlarda enkoder yerine resolver (dönen trafo) bulunur; sıcağa ve titreşime dayanıklıdır, çözünürlüğü daha düşüktür.
İç içe üç döngü: akım, hız, konum
Servo sürücü üç kontrol döngüsünü iç içe çalıştırır. İçteki döngü en hızlıdır ve dıştakinin istediğini yerine getirir:
| Döngü | Ölçtüğü | Ürettiği | Tipik çevrim |
|---|---|---|---|
| Akım (moment) | motor faz akımları | PWM ile motor gerilimi | en kısa, onlarca mikrosaniye |
| Hız | enkoderden türetilen hız | akım (moment) ayar değeri | yaklaşık 100 µs mertebesi |
| Konum | enkoder konumu | hız ayar değeri | sürücüde veya PLC'de, milisaniye mertebesi |
Bu yapı proses kontrol kursundaki kaskad kontrolün aynısıdır: içteki döngü dıştakinden birkaç kat hızlı olmalıdır. Ayar da içten dışa yapılır; önce akım (çoğunlukla üretici ayarlı), sonra hız, en son konum.
Konum döngüsü çoğunlukla yalnız P etkisiyle çalışır (kazanç Kv); hızın kendisi zaten konumun türevi olduğu için ek bir integral gerekmez. Takip hatasını küçültmek için hız ön beslemesi kullanılır: istenen hız doğrudan hız döngüsüne eklenir, konum döngüsü yalnız kalan küçük farkı düzeltir.
Servo, step motor veya frekans konvertörü?
| Servo | Step motor | Frekans konvertörü + asenkron motor | |
|---|---|---|---|
| Geri bildirim | her zaman | çoğunlukla yok (açık çevrim) | isteğe bağlı |
| Konum doğruluğu | çok yüksek | yüksek, ama adım kaçırırsa kimse bilmez | düşük-orta |
| Dinamik | çok yüksek, kısa süreli 3 kat moment | yüksek hızda moment düşer | düşük |
| Maliyet | yüksek | düşük | düşük |
| Tipik iş | paketleme, kesme, robot, pres besleme | 3B yazıcı, küçük besleyici, ayar ekseni | pompa, fan, konveyör |
Step motor tur başına sabit adım sayısıyla döner (1,8° → 200 adım); mikroadım sürücü her adımı bölerek daha düzgün hareket sağlar. Yükü fazla gelirse adım kaçırır ve kontrolör bunu fark etmez; bu yüzden ağır veya değişken yükte servo tercih edilir.
Görev: enkoder ve motor
Kutuya yalnız sayıyı yaz. Ondalık için virgül veya nokta kullanabilirsin.
Sık yapılan hatalar
- Artımsal enkoderli eksende açılıştan sonra referanssız konumlama yapmak. Güç kesilince konum kaybolur; PLC'nin son bildiği değer gerçeği göstermez. Referanslanmamış eksende yalnız elle sürüş (jog) izinli olmalı.
- Enkoder kablosunu güç kablosuyla aynı kanaldan geçirmek. Motor kablosundaki hızlı anahtarlama enkoder sinyalini bozar; konum sıçrar, eksen takip hatasına düşer. Ekranlı kablo, ekranın iki uçtan geniş yüzeyli topraklanması ve ayrı kanal.
- Ayarı dıştan içe yapmak. Hız döngüsü ayarlanmadan konum kazancını artırmak salınım üretir. Kaskadda ayar her zaman içten dışadır.
- Ağır ve değişken yükte step motor seçmek. Adım kaçırınca kontrolör bunu bilmez ve parça hatalı işlenir. Ya enkoderli step (kapalı çevrim) ya da servo seç.
Kaynaklar
- IEC 61800-2: Ayarlanabilir hızlı elektrikli güç sürücü sistemleri; genel gereksinimler ve alçak gerilim AC sürücülerin değerleri.
- Siemens: SIMATIC S7-1500/S7-1500T Motion Control fonksiyon kılavuzları (TO_PositioningAxis, MC_Power, MC_Home, MC_MoveAbsolute).
- IEC 60034-1: Döner elektrik makineleri, değerler ve performans.
- Üretici servo motor ve enkoder kataloglarının teknik veri bölümleri (çözünürlük, tepe momenti, atalet).