Kazanımlar
- Risk değerlendirmesinin adımlarını sırasıyla sayarsın.
- Üç adımlı risk azaltma yöntemini doğru sırayla uygularsın.
- S, F ve P parametrelerini bir tehlikeye göre seçersin.
- Risk grafiğinden PLr değerini okursun.
Risk değerlendirmesinin adımları
- Makinenin sınırları: amaçlanan kullanım ve öngörülebilir yanlış kullanım, kullanıcılar (operatör, bakımcı, temizlikçi), yaşam evreleri (kurulum, üretim, ayar, temizlik, bakım, söküm), mekân ve zaman sınırları.
- Tehlike tanımlama: mekanik (ezme, kesme, dolanma, çarpma), elektrik, termik, gürültü, malzeme, ergonomi. Her yaşam evresi için ayrı bakılır.
- Risk tahmini: zararın ağırlığı ve olma olasılığı (maruz kalma sıklığı, tehlikeli olayın olasılığı, kaçınma imkânı).
- Risk değerlendirme: risk yeterince azaldı mı? Hayırsa risk azaltma ve tekrar değerlendirme.
Üç adımlı risk azaltma
| Sıra | Adım | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | Doğası gereği güvenli tasarım | Ezme noktasını yeterli boşlukla ortadan kaldırmak, kuvveti veya hızı düşürmek, 24 V DC kumanda. |
| 2 | Teknik koruyucu önlemler | Sabit koruyucu, kilitlemeli kapı, ışık perdesi, iki el kumandası; bunları izleyen güvenlik fonksiyonları. |
| 3 | Kullanım bilgileri | Uyarı levhası, kılavuz, eğitim, kişisel koruyucu donanım. |
Sıra önemlidir: tasarımla çözülebilen tehlike levhayla geçiştirilmez. Kumanda ile yapılan her koruma (ör. "kapı açılınca motor dursun") bir güvenlik fonksiyonudur ve bir sonraki adımda PLr alır.
ISO 13849-1 risk grafiği
| Parametre | 1 | 2 |
|---|---|---|
| S: yaralanmanın ağırlığı | S1: hafif, iyileşir (sıyrık, ezik) | S2: ağır, kalıcı (uzuv kaybı, ölüm) |
| F: maruz kalma sıklığı ve süresi | F1: seyrek veya kısa | F2: sık veya uzun (kabaca vardiyada birkaç kez ve üstü) |
| P: kaçınma imkânı | P1: belirli koşullarda mümkün (yavaş hareket, fark edilir) | P2: neredeyse imkânsız (hızlı, ani) |
| S | F | P1 | P2 |
|---|---|---|---|
| S1 | F1 | a | b |
| F2 | b | c | |
| S2 | F1 | c | d |
| F2 | d | e |
PL a en düşük, PL e en yüksek gereksinimdir. Ağır yaralanma riski olan hızlı hareketli makinelerde (S2, P2) PLr çoğu zaman d veya e çıkar.
Örnek: paketleme makinesinin bakım kapısı
Kapı açıkken bıçak hareket ederse parmak kopabilir: S2. Operatör vardiyada birkaç kez kapıyı açıp sıkışan ürünü alıyor: F2. Bıçak hızlı, kaçmak imkânsız: P2. Sonuç PLr = e. Aynı kapı yalnız haftalık temizlikte açılıyorsa F1 olur ve PLr = d'ye iner.
Her güvenlik fonksiyonu bir tabloya yazılır: tehlike, fonksiyon ("kapı açılınca bıçak motoru güvenli durur"), S/F/P gerekçesi ve PLr. Bu tablo teknik dosyaya girer.
Görev: PLr değerini bul
Kutuya yalnız harfi yaz: a, b, c, d veya e.
Sık yapılan hatalar
- Önce uyarı levhası asıp işi bitmiş saymak. Kullanım bilgileri son adımdır; önce tasarım, sonra teknik koruma.
- Yalnız üretim evresine bakmak. Kazaların çoğu ayar, temizlik ve arıza giderme sırasında olur; her yaşam evresi ayrı değerlendirilir.
- Kaçınma imkânını iyimser seçmek. Emin değilsen P2 seç; hızlı hareketler ve deneyimsiz personel kaçınmayı zorlaştırır.
- PLr'yi bir kez belirleyip unutmak. Makine değişince (hız artışı, yeni çalışma şekli) risk değerlendirmesi ve PLr güncellenir.
Kaynaklar
- ISO 12100: Makinelerde güvenlik; tasarım için genel ilkeler, risk değerlendirmesi ve risk azaltma.
- ISO 13849-1: Makinelerde güvenlik; kumanda sistemlerinin güvenlikle ilgili parçaları, tasarım için genel ilkeler (PL, kategori, MTTFd, DC, CCF). Ek A: risk grafiği.
- ISO/TR 14121-2: Risk değerlendirmesi için pratik kılavuz ve yöntem örnekleri.